Vol.53 No.2 2009 Spis treści Jerzy Wilde, Janusz Bratkowski, Maciej Siuda - Intensyfikacja produkcji czerwiu i pszczół w rodzinach pszczelich w regionie Warmińsko-mazurskim 5 Maciej Howis, Piotr Nowakowski - Skuteczność (efektywność) usuwania Varroa destructor preparatem Beevital Hive Clean 15 Shailja Mishra, R.C. Sihag - Analiza wydajności wybranych środków chemicznych odstraszających dwa gatunki pszczół Apis mellifera L. i Apis florea F. w doświadczeniach polowych 21 Adel Mazeed, Kaspar Bienefeld - Czy długość okresu poprzedzającego składanie jaj u matek pszczoły miodnej wpływa na produkcję miodu przez ich rodziny? 31 Teresa Szczęsna, Helena Rybak-Chmielewska, Ewa Waś, Krystyna Pohorecka - Badania pozostałości sulfonamidów w miodzie 39 Teresa Szczęsna, Helena Rybak-Chmielewska, Ewa Waś, Piotr Skubida - Oznaczanie wody w produktach pszczelich metodą miareczkową Karla Fischera 49 Anna Wróblewska, Zofia Warakomska - Analiza pyłkowa miodów Lubelszczyzny 57 Grzegorz Borsuk - Wpływ zwiększonego polietyzmu wiekowego wśród pszczół robotnic na usuwanie martwego czerwiu 69 Krzysztof Olszewski - Ocena cech użytkowych pszczół Buckfast 79 Bożena Chuda-Mickiewicz, Jarosław Prabucki, Jerzy Samborski, Piotr Rostecki - Fitohormony w inseminacji matek pszczelich 91 Jerzy Paleolog - Unikanie walki przez matki pszczoły miodnej podczas ich rywalizacji 97 Dariusz Gerula, Adam Tofilski, Paweł Węgrzynowicz, Wojciech Skowronek - Wspomagane komputerowo rozróżnianie podgatunków pszczół miodnych hodowanych w Polsce 105 Dariusz Teper, Mieczysław Biliński - Murarka ogrodowa (Osmia rufa L.) jako zapylacz plantacji rzepaku 115 INTENSYFIKACJA PRODUKCJI CZERWIU I PSZCZÓŁ W RODZINACH PSZCZELICH W REGIONIE WARMIŃSKO-MAZURSKIM Wilde J., Bratkowski J., Siuda M. Streszczenie Poprawa sytuacji ekonomicznej polskich pasiek jest możliwa przez intensywne pozyskiwanie z rodzin pszczelich czerwiu oraz pszczół. W doświadczeniu oceniono efektywność pozyskiwania czerwiu lub czerwiu i pszczół. Doświadczenie wykonano w Katedrze Pszczelnictwa Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie w latach 2005-2007 w rodzinach z pszczołami kraińskimi. W grupie I (kontrolnej) prowadzono tradycyjną gospodarkę pasieczną, bez podkarmiania. Rodziny z grupy II podkarmiano, lecz zabierano im tylko plastry z czerwiem krytym. Rodziny z grupy III systematycznie podkarmiano i co 14 dni zabierano im czerw kryty wraz z obsiadającymi go pszczołami. W każdym roku doświadczenia w poszczególnych grupach było po 10 rodzin pszczelich. Odbieranie czerwiu i pszczół prowadzono od 15.05 do 15.07. w 2005 roku, od 18.05. do 20.07.2006 i od 24.05. do 17.07. 2007. Podkarmianie rozpoczynano w I połowie kwitnienia rzepaku ozimego poddając w podkarmiaczkach gniazdowych 4 kg ciasta wykonanego z cukru pudru i drożdży (10:1). Pokarm uzupełniano co 7 dni. Produkcyjność rodzin określono na podstawie odwirowanego miodu i produkcji dodatkowej, czyli z odebranego czerwiu i pszczół oraz wosku. Średnio wysoko istotnie najwięcej miodu odwirowano z rodzin w grupie kontrolnej (19,9 kg). Jedynie w ostatnim roku doświadczenia produkcja miodu wynosiła w tej grupie tylko 8,3 kg i nie różniła się istotnie od grupy II (11,3 kg) i III (10,3 kg). Średnio istotnie najwięcej czerwiu pozyskano od rodzin grupy III, z której pobierano zarówno czerw jak i pszczoły - 188,2 dm2. W obu grupach z których pobierano czerw lub dodatkowo pszczoły ilość odebranego czerwiu zmniejszyła się wysoko istotnie w 2. i 3. roku badań. Produkcja pszczół w grupie III wynosiła średnio 2,0 kg i była wysoko istotnie najwyższa. Średnią najwyższą produkcję całkowitą zanotowano w rodzinach, którym odbierano czerw i pszczoły (grupa III - 33,5 kg). Wartość ta była wysoko istotnie wyższe niż w grupie I i II. Stwierdzono, że pozyskiwanie czerwiu i pszczół spowodowało istotne zmniejszenie produkcji miodu towarowego. Chociaż produkcja czerwiu i pszczół zwiększa produkcję całkowitą, to jest ona zależna od warunków klimatycznych i pożytkowych, i tylko w lata niekorzystne pod względem produkcji miodu, może przynieść pszczelarzowi dodatkowy dochód. Słowa kluczowe: czerw pszczeli, pszczoły robotnice, miód, produkcja całkowita Pełny text PDF Powrót do początku strony SKUTECZNOŚĆ (EFEKTYWNOŚĆ) USUWANIA Varroa destructor PREPARATEM BEEVITAL HIVE CLEAN Howis M., Nowakowski P. Streszczenie Na przełomie września i października 2008 roku we Wrocławiu zastosowano do usuwania inwazji Varroa destructor preparat ekologiczny Beevital Hive Clean (Austria) w 10 rodzinach pszczoły miodnej. Skuteczność usuwania pasożyta określono na podstawie kontroli jego osypów w każdej rodzinie, podczas 3 tygodni działania preparatu. Miesiąc po zakończeniu działania preparatu oszacowano liczbę pszczół w każdej rodzinie i poziom inwazji pasożytów. Na podstawie liczby usuniętych pasożytów podczas stosowania preparatu do liczby roztoczy jaka pozostała w rodzinach określono skuteczność preparatu Beevital Hive Clean na średnim poziomie 91,6% (od 85,3 do 100,0% w poszczególnych rodzinach). Słowa kluczowe: Varroa destructor, pszczoła miodna, Beevital Hive Clean, skuteczność Pełny text PDF Powrót do początku strony ANALIZA WYDAJNOŚCI WYBRANYCH ŚRODKÓW CHEMICZNYCH ODSTRASZAJĄCYCH DWA GATUNKI PSZCZÓŁ Apis mellifera L. I Apis florea F. W DOŚWIADCZENIACH POLOWYCH Mishra S., Sihag R.C. Streszczenie Piętnaście repelentów należących do trzech różnych grup, tj. fenole, aldehydy i ketony, zastosowanych w stężeniu 0,5% przez 3 godziny badano w aspekcie ich właściwości odstraszających w stosunku to dwóch gatunków pszczoły: Apis mellifera i Apis florea, w warunkach polowej uprawy gorczycy sarepskiej (Brassica juncea). Spośród badanych repelentów, jedynie trzy - tj. p-bromofenol, m-bromoacetofenon oraz 3, 4, 5- trimetoksyacetofenon, wykazywały właściwości odstraszające bliskie pożądanemu poziomowi 80% przez 3 godziny wobec obu analizowanych gatunków pszczół. Na podstawie uzyskanych wyników można rekomendować te środki jako repelenty stosowane na polach w celu ochrony pszczół miodnych przed działaniem pestycydów. Słowa kluczowe: Apis florea, Apis mellifera, zapylanie, pestycydy, repelenty Pełny text PDF Powrót do początku strony CZY DŁUGOŚĆ OKRESU POPRZEDZAJĄCEGO SKŁADANIE JAJ U MATEK PSZCZOŁY MIODNEJ WPŁYWA NA PRODUKCJĘ MIODU PRZEZ ICH RODZINY? Mazeed A., Bienefeld K. Streszczenie Na podstawie danych z Breeding Evaluation Centre w Niemczech, zebrano informacje dotyczące okresu poprzedzającego składanie jaj (POP) u matek pszczoły miodnej z 3648 rodzin pszczelich na przestrzeni 19 lat z 25 stacji kojarzenia i od 64 hodowców pszczół. Okres poprzedzający składanie jaj (preowipozycyjny) u badanych matek wahał się od 6 do 34 dni, wynosząc średnio 15,8 dni. Około 80,7% matek rozpoczęło składanie jaj pomiędzy 8 a 18 dniem od wygryzienia. Długość okresu preowipozycyjnego (POP) wahała się znacznie pomiędzy latami i miesiącami badań oraz pomiędzy hodowcami pszczół. Zarówno rodzaj kojarzenia jak i lokalizacja kojarzenia wpływały znacząco na długość okresu preowipozycyjnego. Długość POP była statystycznie znacząco najwyższa u matek zapłodnionych sztucznie (17,6 dni) w porównaniu z matkami zapłodnionymi naturalnie w stacjach kojarzenia zlokalizowanych na wyspach (15,4 dni) i na lądzie (14,9 dni). Nie wykazano istotności korelacji pomiędzy długością POP, a produkcją miodu w rodzinach pszczelich. Reasumując, okres poprzedzający składanie jaj jest wysoce zależny od warunków środowiskowych, jednak nie dostarcza informacji odnośnie potencjału matek. Słowa kluczowe: Apis mellifera, matka, okres poprzedzający składanie jaj (przedowipozycyjny), produkcja miodu, składanie jaj Pełny text PDF Powrót do początku strony BADANIA POZOSTAŁOŚCI SULFONAMIDÓW W MIODZIE Szczęsna T., Rybak-Chmielewska H., Waś E., Pohorecka K. Streszczenie Celem badań była optymalizacja procedury badawczej oznaczania pozostałości sulfonamidów w miodzie techniką wysokosprawnej chromatografii cieczowej (HPLC) z detektorem fluorescencyjnym. W procedurze dobrano m.in. parametry hydrolizy (temperatura, sposób mieszania próby w czasie hydrolizy) połączeń jakie tworzą sulfonamidy ze znajdującymi się w miodzie cukrami w celu uzyskania dobrej powtarzalności i odzysku. Ponadto ustalono warunki rozdziału chromatograficznego 9 różnych sulfonamidów wykrywanych w miodzie. Przeprowadzono również walidację opracowywanej procedury wyznaczając: granicę wykrywalności i oznaczalności, liniowość, odzysk oraz powtarzalność i odtwarzalność wewnętrzlaboratoryjną. Zastosowanie w badaniach kolumny chromatograficznej Phenomenex Synergi 4ľ Fusion oraz dobranie odpowiednich parametrów elucji pozwoliło na rozdzielenie naturalnie występującego w niektórych odmianach miodu kwasu p-aminobenzoesowego (PABA) od sulfametazyny i równoczesne oznaczenie następujących sulfonamidów: sulfanilamidu, sulfatiazolu, sulfacetamidu, sulfamerazyny, sulfametazyny, sulfametoksypirydazyny, sulfachloropirydazyny, sulfametoksazolu i sulfadimetoksyny. Wyznaczona dla tych sulfonamidów granica wykrywalności wynosiła 0,2 ľg/kg, a granica oznaczalności - 0,3 ľg/kg. Współczynnik korelacji liniowej zależności stężenia badanego sulfonamidu od wielkości mierzonej (pola powierzchni) dla wszystkich sulfonamidów wynosił powyżej 0,9999, a odzysk wahał się w granicach od 37% dla sulfacetamidu do 93% dla sulfanilamidu. Badania seryjne wykazały, że współczynnik zmienności odtwarzalności wewnątrzlaboratoryjnej dla oznaczeń ilościowych dla wszystkich sulfonamidów nie przekraczał 20%. Wyniki badań wskazują, że w około 17% próbek miodu dostarczonych do laboratorium występowały sulfonamidy w ilości przekraczającej minimalny poziom oznaczania, który dla sumy sulfonamidów w "Krajowym programie badań pozostałości chemicznych, biologicznych i leków" został ustalony na 50 ľg/kg. Były to głównie substancje czynne preparatu leczniczego "Polisulfamid" (sulfatiazol, sulfacetamid i sulfametazyna). Z innych sulfonamidów, wykryto również sulfanilamid i sulfamerazyna. Maksymalne zawartości sulfonamidów w miodzie sięgały prawie 3 000 ľg/kg. Słowa kluczowe: miód, sulfonamidy, pozostałości, metoda, HPLC Pełny text PDF Powrót do początku strony OZNACZANIE WODY W PRODUKTACH PSZCZELICH METODĄ MIARECZKOWĄ KARLA FISCHERA Szczęsna T., Rybak-Chmielewska H., Waś E., Skubida P. Streszczenie Oznaczanie wody w produktach pszczelich bywa rzadko celem samym w sobie. Jest ono przeprowadzane głownie w celu potwierdzenia innych cech badanego produktu, w szczególności: trwałości w trakcie przechowywania, oznaczenia zawartości suchej pozostałości (masy), określenia wartości odżywczej oraz potwierdzenia zgodności parametrów jakościowych produktu z określonymi normami. Spośród wielu metod oznaczania wody w produktach spożywczych, na uwagę zasługuje metoda chemiczna Karla Fischera, charakteryzująca się dużą precyzją i powtarzalnością. Dotychczas była ona w małym zakresie wykorzystana do oznaczania wody w produktach pszczelich. Celem badań było opracowanie i walidacja procedur badawczych oznaczania wody w obnóżach pyłkowych, mleczku pszczelim, jadzie pszczelim i propolisie z zastosowaniem metody Karla Fischera. Próbki materiału badawczego pozyskane zostały w latach 2005-2007 w pasiekach Zakładu Technologii Pasiecznych Oddziału Pszczelnictwa ISK w Puławach, metodami zalecanymi do pozyskiwania tych produktów. Badania nad opracowaniem metody wykonano w Zakładzie Produktów Pszczelich na aparacie Karla Fischera firmy Mettler Toledo DL38 zintegrowanym z homogenizatorem IKA Labortechnik. Dobrano optymalne parametry miareczkowania takie jak: wielkość naważki i warunki rozpuszczania próbki (homogenizacji). Walidacja opracowanych procedur badawczych została przeprowadzona na podstawie serii niezależnych pomiarów wykonanych w warunkach powtarzalności i odtwarzalności wewnątrzlabolatoryjnej. Istotnymi parametrami wpływającymi na wyniki oznaczeń wody w badanych produktach pszczelich metodą Karla Fischera okazały się wielkość naważki i czas homogenizacji próbki. W przypadku pyłku, optymalna wielkość naważki wynosi 0,1 - 0,2 g, a czas mieszania (homogenizacji) 120 s, dla jadu pszczelego parametry te zostały ustalone następująco: naważka - 0,05 - 0,10 g, czas mieszania 120 s, dla mleczka pszczelego - naważka 0,02 - 0,05 g, czas mieszania 180 s i dla propolisu - naważka 0,20 - 0,30 g, czas mieszania 300 s. Opracowane procedury badawcze oznaczania wody w produktach pszczelich (pyłku, jadzie, mleczku i propolisie) charakteryzowały się zadowalającą powtarzalnością i odtwarzalnością. Dla wszystkich produktów pszczelich za wyjątkiem propolisu, parametr ten dla serii badań wykonanych w warunkach powtarzalności i odtwarzalności wewnątrzlaboratoryjnej był mniejszy od 10%. Opracowane procedury badawcze zostały wykorzystane do oznaczenia zawartości wody w próbkach produktów pszczelich. Średnia zawartość wody w jadzie pszczelim wynosiła 6,99%, w obnóżach pyłkowych świeżych - 18,34%, w obnóżach suszonych - 6,25%, w mleczku pszczelim - 62,56% i 2,30% w propolisie. Słowa kluczowe: obnóża pyłkowe, mleczko pszczele, jad pszczeli, propolis, zawartość wody, metoda Karla Fischera Pełny text PDF Powrót do początku strony ANALIZA PYŁKOWA MIODÓW LUBELSZCZYZNY Wróblewska A., Warakomska Z. Streszczenie W latach 1990-2008 badano spektrum pyłkowe 160 próbek miodów z pięciu regionów położonych na terenie Lubelszczyzny. Mikroskopową analizę pyłkową osadów przeprowadzono według wskazań Louveaux et al. (1978) oraz Moara (1985) z zastosowaniem klasyfikacji palinologicznej Zandera (1935, 1937). Oceny miodów dokonano zgodnie z zaleceniami Polskiej Normy PN-88/A-77626 Miód pszczeli (1988), która od 2003 roku już nie obowiązuje ale nadal stosowana jest na zasadzie dobrowolności. W badanym materiale wyróżniono 142 miody zgodne z Polską Normą (PN), w tym 67 odmianowych i 75 wielokwiatowych oraz 18 miodów odmianowych poza tą normą. Wśród miodów odmianowych zarejestrowano: 45 z Brassica napus, 17 z Tilia, 4 z Fagopyrum i jeden z Robinia, zaś poza PN: 6 miodów z Salix, 4 z Rubus, po dwa z Phacelia i Prunus oraz po jednym z Lythrum salicaria, Malus, Solidago i Trifolium repens. W miodach ze wszystkich 5. regionów notowano obecność pyłku Brassicaceae, Centaurea cyanus, Malus type, Prunus type, Rubus type, Salix, Taraxacum type i Trifolium repens s.l., zaś wśród pyłkodajnych roślin beznektarnikowych Plantago, Poaceae i Rumex. Słowa kluczowe: miody, analiza pyłkowa, Lubelszczyzna (Polska) Pełny text PDF Powrót do początku strony WPŁYW ZWIĘKSZONEGO POLIETYZMU WIEKOWEGO WŚRÓD PSZCZÓŁ ROBOTNIC NA USUWANIE MARTWEGO CZERWIU Borsuk G. Streszczenie Celem pracy było sprawdzenie jak wymieszanie pszczół higienicznych i niehigienicznych wpłynie na podział pracy w rodzinie oraz na usuwanie zabitego czerwiu. W pasiece liczącej osiemdziesiąt rodzin pszczelich prowadzono dwuletnią selekcję i wybrano rodziny z pszczołami higienicznymi i niehigienicznymi. Badania przeprowadzono w obustronnie oszklonych ulikach Zandera, które zasiedlano pszczołami pochodzącymi z wcześniej wyselekcjonowanych rodzin: po 200 szt. pszczół higienicznych (znakowanych na żółto) i 200 szt. niehigienicznych (znakowanych na biało) oraz poddawano nie unasienioną matkę. Do tak przygotowanych rodzinek wstawiano po 20 komórek z jednostronnie przekłutym czerwiem, a następnie filmowano przebieg usuwania martwego czerwiu. Obserwacje prowadzono przez trzy lata, a w każdym roku wykonano po cztery powtórzenia. Zaobserwowano, że pszczoły higieniczne jako pierwsze rozpoczynały usuwanie martwego czerwiu i tylko w jednym roku badań pszczoły niehigieniczne rozpoczęły czyszczenie. Praca pszczół podczas usuwania martwego czerwiu miała zmienny charakter, gdyż bodziec pobudzający pszczoły trwa krótko. Co godzinę dochodziło do pobudzenia pszczół higienicznych, które podejmowały pracę przy usuwaniu martwego czerwiu z komórek plastra. Podczas czyszczenia komórek z martwego czerwiu w latach 2005 i 2007 zaobserwowano tzw. pszczoły wynoszące (w liczbie od 4,5 do 6%), które były pszczołami niehigienicznymi i wynosiły one kawałki martwego czerwiu poza rodzinę pszczelą. W 2006 roku nie obserwowano pszczół wynoszących. Słowa kluczowe: zachowanie higieniczne, pszczoły wynoszące, mieszane rodzinki, poliandria, Apis mellifera Pełny text PDF Powrót do początku strony OCENA CECH UŻYTKOWYCH PSZCZÓŁ BUCKFAST Olszewski K. Streszczenie Celem badań była ocena cech użytkowych pszczół Buckfast (Bcf) na tle mieszańców pszczół kaukaskich (cau x car) w warunkach północnej Lubelszczyzny. Badania prowadzono przez dwa sezony, a grupy liczyły po 10 rodzin. Zimotrwałość oceniano na podstawie liczby martwych pszczół wybieranych z dna uli, oraz stopnia porażenia rodzin przez Nosema apis. Rozwój wiosenny oceniano na podstawie pomiarów powierzchni czerwiu oraz dynamiki przyrostu czerwiu między pomiarami. Miarą siły rodzin była liczba plastrów obsiadanych przez pszczoły. Rojliwość oceniano na podstawie liczby rodzin, w których stwierdzono nastrój rojowy. Miarą wydajności miodowej była masa pozyskanego miodu. Po ostatnim miodobraniu szacowania masę miodu pozostawionego w gniazdach rodzin. W pierwszym sezonie rodziny Bcf straciły więcej pszczół niż cau x car, w drugim zimowały nieznacznie lepiej do cau x car. Nie stwierdzono także zwiększonej podatności Bcf na Nosema apis. Bcf rozwijały się nieco słabiej od cau x car. Cechowała je mała skłonność do rójki. Pod względem wydajności miodowej Bcf nie odbiegały znacznie od cau x car, chociaż były gorsze w warunkach słabego pożytku. Bcf składały mniej miodu w gnieździe niż cau x car. Pod względem zimowli, rozwoju wiosennego i skłonności do rójki Bcf spełniają oczekiwania pszczelarzy z Lubelszczyzny, gdzie zadowalające wykorzystanie wczesnych pożytków zależy od dobrej zimowli i intensywnego rozwoju wiosennego. Pod względem wydajności miodowej dorównują one rodzinom mieszańców cau x car. Słowa kluczowe: Buckfast, ocena, cechy użytkowe. Pełny text PDF Powrót do początku strony FITOHORMONY W INSEMINACJI MATEK PSZCZELICH Chuda-Mickiewicz B., Prabucki J., Samborski J., Rostecki P. Streszczenie Ogółem unasieniono 164 matki, w tym 122 w ulikach weselnych dokarmianych syropem z fitohormonami (cytokininą i epibrasinolidem) przed i/lub po inseminacji 8 ľl nasienia. Stwierdzono, że dokarmianie pszczół fitohormonami nie miało wpływu na procent matek czerwiących. W grupach otrzymujących fitohormony czerwienie rozpoczęło 70 do 80,9% matek w grupie kontrolnej 76,2% (p = 0,14). Matki rozpoczynały składać jaja średnio po 8,1 dniach. Okres oczekiwania na rozpoczęcie czerwienia matek w grupach otrzymujących fitohormony od 7 do 9,5 dni nie różnił się istotnie od matek w ulikach weselnych dokarmianych czystym syropem (c2 = 5,4386; df = 3; p = 0,1424). Słowa kluczowe: Apis mellifera, matka pszczela, sztuczne unasienianie, czerwienie, fitohormony Pełny text PDF Powrót do początku strony UNIKANIE WALKI PRZEZ MATKI PSZCZOŁY MIODNEJ PODCZAS ICH RYWALIZACJI Paleolog J. Streszczenie Zwierzęta rywalizują/walczą aby uzyskać sukces reprodukcyjny. Jednak gdy straty/koszty są zbyt duże jedna ze stron wycofuje się. Ważna jest tu ocena własnych możliwości przed rozpoczęciem konfliktu. U nielicznych gatunków, w tym Apis mellifera, konkurencja reprodukcyjna przyjmuje postać walki matek ze śmiertelnym skutkiem. U robotnic poza atakiem zaobserwowano też strategie ucieczki do gniazda. Takie strategie uciekania lub unikania walki czasami obserwowano też wśród matek. W tej pracy badano jak często rywalizujące matki stosują strategie ucieczki (wycofywania) i jak rasa oraz uprzednia inseminacja wpływają na częstość występowania tych strategii. W klatce (9,0 x 9,0 x 2,5 cm) z 15 młodymi robotnicami (3 dniowe) umieszczano dwie młode matki (10 dniowe) z przytępionymi żądłami i obserwowano ich zachowania. Dwukrotnie porównano zachowania 50 par matek nieznanych mieszańców (2 x 50 = 100 par), jak też zachowania 100 par matek kaukaskich i 100 par europejskich matek rodzimych. Dodatkowo porównano rywalizację 17 par matek uprzednio unasienionych i 19 par matek nie unasienionych (kraińskich - F1 -wiek 14 dni). Superdominacja (SD), pierwsza matka miała przewagę, atakowała, a druga uciekła. SD wynikała raczej z unikania walki przez jedną z przeciwniczek niż z nadmiernej agresji drugiej i przejawiała się na dwa sposoby. Albo pierwsza matka bez kontaktu fizycznego powodowała ucieczkę drugiej (RF) albo po pierwszym starciu (lub kilku) jedna z matek unikała dalszej walki (RT). Dominacja (DD), jedna matka uzyskiwała przewagę i najczęściej atakowała ale druga walczyła, a nawet atakowała. Niekiedy, po pewnym okresie kontynuowania walki, jedna z matek przyjmowała typ zachowania RT, czyli zaprzestawała walki i uciekała. Bez dominacji (ND), obie matki atakowały i żadna nie uzyskiwała przewagi. W dwu przypadkach dwie matki unikały walki (RF). Uprzednie unasienienie oraz rasa (genotyp) wpływały istotnie na przebieg, długość i gwałtowność Odsetek par wykazujących DD wynosił 33% - 42%, ND 41% - 52% a SD 9% - 26% i nie zależał od uprzedniego unasienienia ale zależał od rasy Udział procentowy RT+RF wynosił 17% i 22% dla matek mieszańców i matek miejscowych ale aż 47% dla matek kaukaskich (RF odpowiednio 7% i 5% oraz 12%). Zachowania typu RT i RF mogą być jednym ze znaczących mechanizmów w rywalizacji i selekcji matek. Zachowanie te mają genetyczne podłoże i mogą podlegać oddziaływaniu procesów ewolucji. Matki (np. RF) były w stanie ocenić własne siły przed zaangażowaniem się w konflikt i ewentualnie się z niego wycofać. Słowa kluczowe: Apis mellifera, matki , zachowanie, konflikt, walka Pełny text PDF Powrót do początku strony WSPOMAGANE KOMPUTEROWO ROZRÓŻNIANIE PODGATUNKÓW PSZCZÓŁ MIODNYCH HODOWANYCH W POLSCE Gerula D., Tofilski A., Węgrzynowicz P., Skowronek W. Streszczenie Celem pracy było opracowanie nowej, automatycznej metody rozróżniania podgatunków pszczół A. m. carnica, A. m. caucasica oraz A. m. mellifera hodowanych w Polsce. Metoda ta wykorzystuje charakterystyczne użyłkowanie przedniego skrzydła robotnic, poprzez automatyczne wyznaczanie 19 punktów przecięcia się żyłek za pomocą programu komputerowego. Zaletą tej metody jest mniejsza pracochłonność w porównaniu z metodą mikroskopową pomiarów długości języczka, szerokości IV tergitu oraz indeksu kubitalnego. Pierwszym etapem pracy było opracowanie matematycznego modelu rozróżniania ras pszczół, a następnie wykorzystanie w budowie modułu rozróżniania ras w programie komputerowym "Skrzydlak". Do badań pobrano 1042 próby pszczół robotnic z rodzin, które reprezentowały 45 linii hodowlanych pszczół kraińskich, kaukaskich oraz środkowoeuropejskich. Z każdej próby pszczół wypreparowano przednie prawe skrzydło i wykonano obrazy skanerem Nikon Coolscan 5000 ED. Współrzędne punktów przecięcia się żyłek wygenerowano automatycznie za pomocą programu DrawWings. W obrębie jednej rodziny punkty te nakładano na siebie metodą Prokrusta i obliczono ich średnie położenie. Średnie położenie punktów przecięcia się żyłek potraktowano jako wzór dla każdej rasy pszczół. Matematyczny model rozróżniania ras pszczół oparto na analizie kanonicznej. Obliczono dwa pierwiastki kanoniczne, które pozwoliły na odróżnienie badanych ras pszczół. Pierwszy pierwiastek kanoniczny pozwala na odróżnienie pszczół A. m. mellifera od pozostałych natomiast drugi pierwiastek pszczół A. m. carnica od A. m. caucasica. Słowa kluczowe: pszczoła miodna, Apis mellifera, podgatunek, skrzydło Pełny text PDF Powrót do początku strony MURARKA OGRODOWA (Osmia rufa L.) JAKO ZAPYLACZ PLANTACJI RZEPAKU Teper D., Biliński M. Streszczenie W latach 2004-2006 w Oddziale Pszczelnictwa Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Puławach prowadzono badania przydatności murarki ogrodowej (Osmia rufa L.) jako zapylacza towarowych plantacji rzepaku ozimego (Brassica napus L. var. napus f. biennis). Każdego roku około 7-10 dni przed przewidywanym początkiem kwitnienia roślin, wystawiano tuż przy plantacji od około 3 do 6 tys. kokonów murarki ogrodowej do swobodnego wylęgu. Wraz z kokonami wystawiano trzcinowe rurki jako materiał gniazdowy. W pierwszym roku badań przeprowadzono 3-dniowe obserwacje oblotu kwiatów rzepaku i na tej podstawie sporządzono wykres dziennej dynamiki oblotu rzepaku (Ryc. 1). Każdego roku po zakończeniu okresu pełni kwitnienia rzepaku, pobierano po 10 zasiedlonych trzcinowych rurek w celu przeprowadzenia analizy pyłkowej ich zawartości. Jesienią rozcinano zasiedlone gniazda i przeprowadzano ich analizę. Na podstawie stosunku liczby kokonów uzyskanych po sezonie do wystawionych wiosną obliczono współczynnik przyrostu populacji. Zawartość pyłku Brassica napus w poszczególnych latach wynosiła: 2004 - 36,1%; 2005 - 8,3%; 2006 - 45%. Poza pyłkiem rzepaku w komórkach gniazdowych oznaczono pyłek owadopylnych gatunków: Acer, Aesculus, Caryophyllaceae, Lamium type, Lilium, Lonicera, Malus type, Taraxacum type, Prunus type, Ranunculus, Rubus type, Salix oraz wiatropylnych taksonów: Carpinus, Fagus, Juglans, Pinus, Populus, Quercus, Ulmus. Przyrost populacji był co roku ponad 3-krotny i wynosił: 2004 - 3,04; 2005 - 3,4; 2006 - 3,2. Słowa kluczowe: murarka ogrodowa, Osmia rufa, zapylanie, rzepak Pełny text PDF Powrót do początku strony Powrót do strony głównej