Vol.53 No.1 2009 Spis treści Adam Roman, Zofia Gładysz - Wpływ wybranych czynników na poziom agresywnych reakcji pszczoły miodnej 5 Mirosława Chwil, Elżebieta Weryszko-Chmielewska - Charakterystyka nektarników i obfitości nektarowania dwóch gatunków Rhododendron 17 Anna Wróblewska - Badania biologii kwitnienia i zawiązywania nasion wybranych gatunków ozdobnych z rodziny Malvaceae 29 Wit Chmielewski - Obnóża pyłkowe jako pożywka w hodowli roztoczy Suidasia pontifica (Oud.) (Acarina, Suidasiidae) 37 Regina Frączek, Krystyna Żółtowska, Zbigniew Lipiński - Aktywność dziewiętnastu hydrolaz w ekstraktach z Varroa destructor oraz w hemolimfie robotnic Apis mellifera carnica 43 Shailja Mishra, R. C. Sihag - Skuteczność wybranych związków chemicznych jako środków odstraszających dwa gatunki pszczół Apis mellifera L. oraz Apis florea F. I. Doświadczenia pół-polowe 53 Fehmi Gurel, Ayhan Gosterit - Oznaczanie przydatności rodzimych matek Bombus terrestris dalmatinus (Hymenoptera: Apidae) do hodowli masowej 67 Wit Chmielewski - Foretyczne roztocze (Acarina) na skorkach, Forficula auricularia L. (Insecta, Dermaptera), występujących w pasiekach 75 Piotr Semkiw, Wojciech Skowronek, Piotr Skubida, Helena Rybak-Chmielewska, Teresa Szczęsna - Zmiany w składzie cukrów w miodzie podczas jego dojrzewania w kontrolowanych warunkach 81 Beata Panasiuk, Wojciech Skowronek, Dariusz Gerula - Wpływ pory sezonu oraz warunków środowiskowych na szybkość usuwania martwego czerwiu z komórek plastra 95 WPŁYW WYBRANYCH CZYNNIKÓW NA POZIOM AGRESYWNYCH REAKCJI PSZCZOŁY MIODNEJ Roman A., Gładysz Z. Streszczenie Celem pracy było określenie poziomu agresywnej reakcji pszczół na bodźce zapachowe i drżeniowo-dźwiękowe (stuknięcie w wylot ula). Badania przeprowadzono w okresie od kwietnia do sierpnia 2006 r., w pasiece stacjonarnej, na 8. rodzinach pszczelich - mieszańcach pszczoły kraińskiej z miejscową. W każdej rodzinie badania przeprowadzono w 12 powtórzeniach. Każde powtórzenie obejmowało zastosowanie dwóch rodzajów bodźców: zapachowych i drżeniowo-dźwiękowych. Wykorzystano 3 bodźce zapachowe: perfumy o mocnym zapachu, jad z aparatów żądłowych kilku robotnic z danej rodziny i jad robotnic z obcej rodziny oraz 1 bodziec drżeniowo-dźwiękowy (3-krotne stuknięcie prętem w wylot ula). Po zastosowaniu danego bodźca liczono pszczoły atakujące kartoniki wystawione na wylocie ula w ciągu 15, 30 i 60 sekund. Poziom agresji określono w punktach na podstawie liczby pszczół atakujących poddany wabik: 1 pkt. - 0-19 pszczół, 2 pkt. - 20-39 pszczół, 3 pkt. - 40-69 pszczół i 4 pkt. - powyżej 70 pszczół. W czasie trwania badań określono obfitość występujących pożytków, aktywność lotną pszczół, siłę rodziny i warunki pogodowe. Reakcja pszczół na zapachy była powolna i po 60 sekundach osiągała poziom niski - średnio 1,3-1,4 pkt. Żaden z zapachów nie okazał się wyraźnie silniejszym bodźcem do podjęcia reakcji agresywnych. Intensywniej pszczoły reagowały agresją na stuknięcia w wylot ula - średnio 1,9 pkt. (max. 2,9 pkt.). Wiosną oraz w trakcie obfitego pożytku poziom reakcji agresywnych rodzin pszczelich był niski (poniżej 1,7 pkt.). W okresie ubogich pożytków pszczoły były bardziej agresywne (2,4-2,5 pkt.), a czas ich reakcji skrócił się do 15-30 sekund. Wysoka temperatura i niska wilgotność względna powietrza wpływały na spowolnienie reakcji na bodźce zewnętrzne. Wzrost wilgotności powietrza powodował przyspieszenie i wzrost agresji pszczół. Nie wykazano statystycznie istotnych różnic w poziomie agresywnych reakcji pszczół po zastosowaniu kolejnych zapachów. Różnice statystycznie istotne na poziomie p<0,01 wykazano między reakcją pszczół na bodziec drżeniowo-dźwiękowy i bodźcami zapachowymi, a także między poziomem reakcji pszczół na bodziec drżeniowo-dźwiękowy w kolejnych przedziałach czasowych. Słowa kluczowe: pszczoła miodna, agresja, reaktywność, bodźce zapachowe, bodźce drżeniowo-dźwiękowe. Pełny text PDF Powrót do początku strony CHARAKTERYSTYKA NEKTARNIKÓW I OBFITOŚĆ NEKTAROWANIA DWÓCH GATUNKÓW RHODODENDRON Chwil M., Weryszko-Chmielewska E. Streszczenie Porównano morfologię nektarników i nektarowanie kwiatów Rhododendron catawbiense i R. japonicum. Strukturę epidermy sekrecyjnej analizowano w skaningowym mikroskopie elektronowym (SEM). Określono masę nektaru i procentową zawartość cukrów w nektarze oraz wydajność cukrową 10 kwiatów badanych taksonów. Nektarniki w kwiatach Rhododendron catawbiense były większe i tworzyły wyraźniejsze uwypuklenie u nasady zalążni niż u R. japonicum. Powierzchnia nektarników obu gatunków była miejscami prążkowana, a górna ich część była pokryta gęsto wyrastającymi włoskami mechanicznymi. Aparaty szparkowe u R. catawbiense były rozmieszczone pojedynczo i równomiernie na całej powierzchni nektarnika, natomiast u R. japonicum występowały w małych skupieniach lub tworzyły zwarte pola szparkowe. Początek sekrecji nektaru obserwowano już w fazie otwierającego się pąka. Nektar był wydzielany przez aparaty szparkowe, które przez cały okres sekrecji znajdowały się w różnych stadiach rozwojowych. Stwierdzono dodatnią zależność pomiędzy wielkością nektarnika i obfitością nektarowania. Średnia masa nektaru wydzielanego w ciągu całego życia kwiatu u R. catawbiense wynosiła 16,6 mg, zaś u R. japonicum 6,3 mg. Zawartość cukrów w nektarze osiągnęła wartość odpowiednio 63% i 37%. Obfitość nektarowania R. catawbiense wynosiła 10,4 mg/kwiat i była 4,5 razy większa niż u R. japonicum (2,4 mg/kwiat). Słowa kluczowe: sekrecja nektaru, nektarniki, morfologia, SEM, Rhododendron catawbiense, R. japonicum Pełny text PDF Powrót do początku strony BADANIA BIOLOGII KWITNIENIA I ZAWIĄZYWANIA NASION WYBRANYCH GATUNKÓW OZDOBNYCH Z RODZINY MALVACEAE Wróblewska A. Streszczenie Badania prowadzono w Katedrze Botaniki Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie (51° 14' N 22° 34' E) w latach 1992-2004. Obiekt badań stanowiły 4 gatunki ozdobnych, jednorocznych roślin z rodziny Malvaceae, każdy z nich badano przez trzy sezony wegetacyjne. Były to: Alcea rosea L., Malope trifida Cav., Malva mauritiana L. and Malva moschata L. Obserwacje miały na celu poznanie okresu i długości kwitnienia gatunków, opracowanie niektórych cech morfologicznych ich kwiatów oraz zbadanie zawiązywania nasion w warunkach swobodnego oblotu roślin i w warunkach izolowania kwiatów przed dostępem owadów. W warunkach klimatycznych Lublina, kwitnienie badanych taksonów rozpoczynało się w czerwcu lub na początku lipca (Malope trifida) i trwało do ostatnich dni września (10.5-15.5 tygodni). Kwitnienie kwiatu trwało 2.5-5.5 dni. W sezonie wegetacyjnym jedna roślina wytwarzała, w zależności od gatunku, średnio 243-1374 kwiatów. Kwiaty zawierają liczne pręciki zrośnięte nitkami w rurkę otaczającą słupkowie. Jeden kwiat wytwarza, w zależności od gatunku średnio od 62.5 (Malva moschata) do 309.1 (Alcea rosea) pręcików. Liczba zalążków w kwiecie zawierała się w granicach od 9.8 (Malva mauritiana) do 54.3 (Malope trifida). Zawiązywanie nasion było ściśle uzależnione od zapylenia przez owady. W warunkach swobodnego dostępu zapylaczy, kwiaty badanych ślazowatych wytworzyły 70.5-89.7% nasion, podczas gdy w warunkach izolowania tylko 2.8-10.4% w stosunku do liczby zalążków w kwiecie. Słowa kluczowe: Malvaceae, kwitnienie, morfologia kwiatu, zawiązywanie nasion. Pełny text PDF Powrót do początku strony OBNÓŻA PYŁKOWE JAKO POŻYWKA W HODOWLI ROZTOCZY Suidasia pontifica (Oud.) (Acarina, Suidasiidae) Chmielewski W. Streszczenie Wypróbowano pyłek kwiatowy zbierany przez pszczoły jako pożywkę dla roztoczy w hodowli Suidasia pontifica - szkodliwego gatunku przechowalnianego o gospodarczym i sanitarnym znaczeniu (alergia), który występuje też czasem w gniazdach pszczół. Hodowle i doświadczenia biologiczne prowadzono w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych: temperatura ok. +20EC, wilgotność względna powietrza - ok. 85%, pokarm - pyłek zbierany przez pszczoły (obnóża pozyskiwane za pomocą poławiaczy). Niektóre z wyliczonych parametrów życiowych gatunku (średnie dane) przedstawiały się następująco: czas rozwoju osobniczego od jaja do osobnika dorosłego - 17,3 dni, wylęg imagines - 87,0%, udział samic - 54,0%, długość życia osobników dorosłych - 26,1 dni, płodność - 59,1 jaj w ciągu całego życia samicy. Wyniki te wskazują na wysoki potencjał biologiczny gatunku i świadczą o przydatności pyłku kwiatowego jako atrakcyjnej i skutecznej pożywki w laboratoryjnej hodowli tych roztoczy. Akceptacja przez nie pyłku zbieranego przez pszczoły jako pokarmu wyjaśnia częściowo ich występowanie i wzrost populacji w gniazdach tych owadów. Słowa kluczowe: Acarina, biologia, metoda hodowli, parametry życiowe, pyłek kwiatowy, roztocze, Suidasia pontifica. Pełny text PDF Powrót do początku strony AKTYWNOŚĆ DZIEWIĘTNASTU HYDROLAZ W EKSTRAKTACH Z Varroa destructor ORAZ W HEMOLIMFIE ROBOTNIC Apis mellifera carnica Frączek R., Żółtowska K., Lipiński Z. Streszczenie Badano aktywność hydrolaz rozkładających białka, tłuszcze i cukry w wyciągu z roztoczy Varroa destructor oraz w hemolimfie robotnic pszczoły miodnej podgatunku Apis mellifera carnica stosując półilościowy test API ZYM. W ekstraktach z pasożyta stwierdzono aktywność 17 z 19 badanych hydrolaz. Wśród esteraz pasożyta wysoką aktywność miały fosfatazy alkaliczna i kwaśna zaś esterazy C4 i C8 niską. W wyciągach z pasożyta nie wykazano aktywności lipazy C14 oraz chymotrypsyny. Wśród proteaz wyższą aktywność miały aminopeptydazy leucynowa i walinowa niż cystynowa, aktywność trypsyny była bardzo niska,. W podklasie glikozydaz najwyższą aktywność miały kolejno: ß-galaktozydazy, ß-glukozydazy i N-acetylo-ß-glukozaminidazy, á-glukozydazy i á-fukozydazy, natomiast niską aktywność á-galaktozydaza i á-mannozydaza W hemolimfie robotnic pszczoły miodnej aktywne były wszystkie badane enzymy (19), wśród nich wysoką aktywność miały esterazy estrów fosforanowych oraz esterazy C4 i C8, zaś aktywność lipazy C14 była śladowa. Wśród peptydaz bardzo wysoką aktywność miała aminopeptydaza leucytowa, wysoką aminopeptydaza walinowa, niską aminopeptydaza cysteinowa, trypsyna i chymotrypsyna Wśród glikozydaz najbardziej aktywne były: ß-galaktozydaza, á-glukozydazy i N-acetylo-ß-glukozaminidazy, niższą aktywność miały ß-glukozydaza i á-mannozydaza, zaś aktywność ß-glukuronidazy i á-fukozydazy była bardzo niska. Poziomy aktywności większości badanych enzymów były zbliżone u żywiciela i pasożyta. Główne różnice dotyczą á-fukozydazy, ß-glukuronidazy i á-galaktozydazy, które były znacznie bardziej aktywne w ekstraktach z V. destructor niż w hemolimfie pszczół. Sugeruje to, że enzymy te mogą mieć duże znaczenie w rozkładzie glikoprotein pszczoły przez roztocza, w tym w hydrolizie proteoglikanów kutikuli żywiciela. Słowa kluczowe: Apis mellifera carnica, Varroa destructor, enzymy, hydrolazy. Pełny text PDF Powrót do początku strony SKUTECZNOŚĆ WYBRANYCH ZWIĄZKÓW CHEMICZNYCH JAKO ŚRODKÓW ODSTRASZAJĄCYCH DWA GATUNKI PSZCZÓŁ Apis mellifera L. ORAZ Apis florea F. I. DOŚWIADCZENIA PÓŁ-POLOWE Mishra S., Sihag R. C. Streszczenie Celem badań było opracowanie metod zapewniających funkcjonalną ochronę pszczół na polach opryskiwanych pestycydami. Zbadano dwadzieścia pięć związków chemicznych należących do pięciu różnych grup, tj., aminy, estry, fenole, aldehydy i ketony, w sześciu różnych stężeniach w zakresie od 0,05 do 0,5% pod względem ich skuteczności odstraszania dwóch gatunków pszczoły miodnej, tj. Apis mellifera oraz Apis florea, w warunkach pół-polowych. Spośród badanych związków, piętnaście należących do trzech grup, tj., fenole, aldehydy i ketony, wykazywało pożądany poziom odstraszania wynoszący $ 80%. Ketony wykazywały pożądany poziom odstraszania nawet w niższych stężeniach niż aldehydy i fenole. Spośród tych piętnastu związków, p-etoksyacetofenon, m-bromoacetofenon i 3,4,5-trimetoksyacetofenon w stężeniu 0,2%; aldehyd fenylooctowy w stężeniu 0,3% oraz aldehyd 4-nitrobenzoesowy, p-bromofenol i p-krezol w stężeniu 0,4% wykazywały pożądany 80% odstraszania. Słowa kluczowe: pszczoły miodne, Apis florea, Apis mellifera, zapylanie, pestycydy, środki odstraszające Pełny text PDF Powrót do początku strony OZNACZANIE PRZYDATNOŚCI RODZIMYCH MATEK Bombus terrestris dalmatinus (Hymenoptera: Apidae) DO HODOWLI MASOWEJ Gurel F., Gosterit A. Streszczenie W pracy badano przydatność rodzimych matek Bombus terrestris dalmatinus do masowej hodowli w warunkach laboratoryjnych. Ogółem, 50 naturalnie skojarzonych matek B. t. dalmatinus będących w stanie snu letniego odłowiono w regionie przybrzeżnym Morza Śródziemnego jesienią. Matki pozostawiono, aby mogły założyć rodzinę w laboratorium w standardowych warunkach (28EC, 60% wilgotność względna), w ten sposób uzyskując pierwsze pokolenie rodzin. Świeżo wyklute młode matki i samce odłowiono z rodziny i skojarzono w klateczce. Po kojarzeniu, matki wprowadzono w stan sztucznej hibernacji w temperaturze 4EC przez 45 dni, po czym ponownie pozwolono im założyć rodziny wg poprzednio zastosowanej procedury, uzyskując w ten sposób drugie pokolenie rodzin. Czas założenia rodziny, liczba komórek jajowych w pierwszym wylęgu, czas pojawienia się pierwszej robotnicy oraz całkowita liczba matek okazały się być podobne w obu pokoleniach. Przeciętna liczba robotnic w rodzinach pierwszego i drugiego pokolenia wyniosła odpowiednio, 71,90 ą 13,30 oraz 121,10 ą 22,70. Wskaźnik produktywności rodzin był również niższy w rodzinach z pierwszego pokolenia (46%) niż z drugiego pokolenia (74.1%). Uzyskane wyniki wskazują, że badana rodzima populacja nadaje się do masowej hodowli oraz, że parametry rozwoju rodziny mogą zostać poprawione poprzez zwiększenie liczby technik hodowli i selekcję. Słowa kluczowe: trzmiele, Bombus terrestris dalmatinus, populacja Morza Śródziemnego, hodowla masowa, rozwój rodziny. Pełny text PDF Powrót do początku strony FORETYCZNE ROZTOCZE (Acarina) NA SKORKACH, Forficula auricularia L. (Insecta, Dermaptera), WYSTĘPUJĄCYCH W PASIEKACH Chmielewski W. Streszczenie Skorki, Forficula auricularia, należą do owadów często występujących w środowisku pasiecznym, w magazynach i pracowniach pszczelarskich. Spotyka się je w ulach, gdzie żerują na odpadkach pokarmu pszczół i martwym czerwiu, a także są drapieżcami i wrogami naturalnymi drobnych stawonogów, szkodników pszczół i produktów pszczelich. W czasie przeglądów rodzin pszczelich, spotykano często skorki z przyczepionymi do ich ciała roztoczami, głównie w stadium hypopus. Obserwacje te skłoniły do podjęcia badań nad foretycznymi powiązaniami między tymi grupami stawonogów i ich znaczeniem w rozprzestrzenianiu się roztoczy. Badania przeprowadzono w miesiącach lipiec - październik, w latach 2004-2006, w liczącej 12 rodzin pszczelich prywatnej pasiece stacjonarnej, zlokalizowanej w Puławach. Zebrano 15 prób liczących średnio po ok. 14 (1-28) owadów w próbie. W każdej z prób stwierdzono obecność skorków opanowanych przez roztocze (34,5-100% owadów z roztoczami). Zebrany materiał przechowywano w niskiej temperaturze (zamrażarka), a następnie owady przeglądano sukcesywnie pod mikroskopem stereoskopowym. Z wyizolowanego materiału wykonano preparaty mikroskopowe, które posłużyły następnie do identyfikacji gatunków roztoczy. Z części zabezpieczonego materiału wykonano zdjęcia pod mikroskopem skaningowym. Z łącznej liczby 211 odłowionych imagines F. auricularia, 172 (81,5%) było opanowanych przez roztocze. W wyniku analizy mikroskopowej wyizolowano 1440 osobników roztoczy w stadium hypopus, należących głównie do rodzin Histiostomatidae (Histiostoma poplypori, H. feroniarum) i Acaridae (Acarus farris, Rhizoglyphus echinopus, Caloglyphus berlesei). Rozmieszczenie roztoczy przyczepionych na ciele owada było dosyć charakterystyczne. Najliczniejsze skupienia hypopusów obserwowano na tułowiu; najczęściej zasiedlały one przednią, tylną i boczne jego powierzchnie. Odwłok zasiedlany był głównie na granicy z tułowiem, a także w końcowej jego części, w okolicy przysadek odwłokowych (cerci). Stosunkowo nielicznie spotykano je na odnóżach (coxa, femur) i rzadko na głowie (oczy). Gładkie i nieosłonięte powierzchnie ciała, dystalne segmenty kończyn, a zwłaszcza końcowe, ruchliwe człony nóg (stopy) i głowy (aparat gębowy, czułki), były zwykle wolne od roztoczy. Prezentowane tu wyniki badań rzucają nowe światło na znaczenie skorków w pasiekach, nie tylko jako szkodników zapasów pokarmu pszczół i drapieżców - wrogów naturalnych innych stawonogów towarzyszących pszczołom w ich gniazdach, lecz także zwracają uwagę na ich istotną rolę jako przenosicieli roztoczy w ich rozprzestrzenianiu w środowisku pasiecznym penetrowanym przez te owady. Słowa kluczowe: Acarina, Acaridae, Apis mellifera, forezja, Forficula auricularia, Histiostomatidae, hypopus, pasieka, pszczoła miodna, roztocze, skorek pospolity, ule pszczele. Pełny text PDF Powrót do początku strony ZMIANY W SKŁADZIE CUKRÓW W MIODZIE PODCZAS JEGO DOJRZEWANIA W KONTROLOWANYCH WARUNKACH Semkiw P., Skowronek W., Skubida P., Rybak-Chmielewska H., Szczęsna T. Streszczenie Celem badań było określenie wpływu dojrzewania miodu w kontrolowanych warunkach na skład cukrów. Materiał badawczy stanowiły próbki miodów odmianowych pozyskanych z różnych pasiek. Analizy przeprowadzono na 79 próbkach miodów niedojrzałych, które poddano odwadnianiu w przygotowanej do tego celu komorze oraz na 69 próbkach miodów dojrzewających w ulach. Proces dehydratacji niedojrzałych miodów spowodował zwiększenie zawartości cukrów redukujących w granicach od 3 do 8%. Opracowanie statystyczne wyników wykazało, że na skutek odwadniania niedojrzałych miodów udział cukrów redukujących we wszystkich odmianach miodu, z wyjątkiem miodu lipowego, zwiększył się w sposób istotny. Zawartość cukrów redukujących w miodach odwadnianych i pozyskanych w sposób konwencjonalny nie różniła się statystycznie, wyjątek stanowiły miody odwadniane rzepakowe i ogórecznikowe, w których stwierdzono istotnie więcej badanych cukrów. Proces dehydratacji miodów w warunkach kontrolowanych spowodował nieznaczne zmniejszenie się zawartości sacharozy we wszystkich odmianach miodu. Stwierdzone różnice w zawartości tego cukru pomiędzy miodami niedojrzałymi a odwadnianymi wynosiły około lub poniżej 1%. Słowa kluczowe: miód, dehydratacja, węglowodany. Pełny text PDF Powrót do początku strony WPŁYW PORY SEZONU ORAZ WARUNKÓW ŚRODOWISKOWYCH NA SZYBKOŚĆ USUWANIA MARTWEGO CZERWIU Z KOMÓREK PLASTRA Panasiuk B., Skowronek W., Gerula D. Streszczenie Badania przeprowadzono w latach 2004, 2005 i 2007 w rodzinach pszczelich rasy kraińskiej linii Zosia. W poszczególnych latach oceniano szybkość usuwania z komórek przedpoczwarek uśmierconych przez mrożenie. Liczbę usuniętych przedpoczwarek oceniano po 12, 24, 48 oraz 72 godzinach, a następnie w dłuższych odstępach czasu aż do całkowitego wyczyszczenia komórek z martwego czerwiu. Celem zbadania wpływu pory sezonu na szybkość oczyszczania komórek obserwacje powtórzono trzykrotnie w dwu pierwszych latach oraz czterokrotnie w 2007 roku. W ostatnim roku dodatkowo analizowano wpływ temperatury i wilgotności względnej powietrza oraz nasilenia naturalnego pożytku na szybkość oczyszczania komórek. Stwierdzono różnice w szybkości usuwania martwego czerwiu w poszczególnych latach. W ciągu pierwszych 12 godzin po zabiciu czerwiu, pszczoły najwolniej oczyszczały komórki w roku 2005. Po trzech dobach najwięcej komórek oczyściły w 2007 roku. Cały poddany czerw pszczoły usunęły w 2007 roku już po 150 godzinach, a w latach 2004 i 2005 po 250 godzinach. Stwierdzono różnice w szybkości usuwania martwego czerwiu w różnych porach sezonu. Podczas pierwszych 12 godzin po zabiciu, czerw był najszybciej usuwany w czerwcu i w sierpniu, a najwolniej w maju. Taka tendencja, chociaż mniej wyraźna, utrzymała się także po 24 godzinach. Po 72 godzinach najwięcej komórek pszczoły oczyściły w czerwcu i w sierpniu, a najmniej w lipcu i w maju. Nie stwierdzono wyraźnego związku między szybkością oczyszczania komórek, a warunkami środowiska. Nie miała no to wpływu średnia temperatura i wilgotność względna powietrza, ani wielkość pożytku w dniu obserwacji. Zaobserwowano natomiast dodatni wpływ przybytku nektaru w dzień poprzedzający pomiar na liczbę oczyszczonych komórek. Współczynnik korelacji dla tych wartości za okres czterech miesięcy wyniósł r = 0,56 i okazał się statystycznie istotny (p = 0,016). Słowa kluczowe: zachowanie higieniczne, pora sezonu, warunki środowiska. Pełny text PDF Powrót do początku strony Powrót do strony głównej